SEZAİ KARAKOÇ’UN MEDENİYET FİKRİ 1

SEZAİ KARAKOÇ’UN MEDENİYET FİKRİ

Arapça’da şehir anlamına gelen kelime kökünden türeyen Medine isminden Osmanlı Türkçesi’ne intikal eden medeniyet kelimesi, Sezai Karakoç’un düşünce ufkunda yalnızca yerleşik hayatın adı olarak kalmaz; ruhu, tarihi, inancı, hafızayı ve anlamı kuşatan bir diriliş nizamının merkezi kavramına dönüşür.

Bu bakımdan medeniyet, Sezai Karakoç’un düşünce dünyasında yalnızca coğrafi bir yerleşim biçimi değil; hakikatin ruhla yoğrularak hayata nizam verdiği derin bir varoluş ufku olarak tecelli eder.

 Medeniyet, kökünde hükmetmek, yönetmek ve sahip olmak gibi anlam katmanlarını taşıyan (dyn–din) mastarıyla kurduğu irtibat sayesinde, Sezai Karakoç’un düşünce dünyasında sıradan bir kavramsal yakınlığın ötesine yükselir. Bu ilişki, salt dilsel bir etimolojiye indirgenemez; aksine ruhu, anlamı ve hakikat şuurunu kuşatan derin bir metafizik ufka açılır. Böylece kelimenin kökünde saklı mana, medeniyeti yalnızca tarihsel ve toplumsal bir yapı olmaktan çıkarır. Onu, varoluşu idrak eden içsel bir bilinç ve diriliş ekseni etrafında şekillenen diriltici bir anlam düzeni hâline dönüştürür.

Yönetmek, Sezai Karakoç’un medeniyet fikrinde dış dünyayı hâkimiyet altına almak değil; insanın iç âlemini ilahî ölçülerle tanzim etmektir. Bu nedenle medeniyet, önce kalpte kurulan, sonra toplumda tecelli eden bir bilinç düzeni olarak belirir; içten dışa doğru genişleyen bir diriliş halkasıdır.

Sezai Karakoç’un medeniyet fikri düşünce çizgisinde, medeni ve medini oluş, yalnızca şehre mensubiyet anlamına gelmez; hakikat bilincine, vahiy merkezli hayata, diriliş şuuruna ve anlamla temellenmiş bir değerler evrenine aidiyet ifade eder. Medine’de nazil olan surelerin Medeni olarak adlandırılması, şehir ile vahiy, toplum ile ahlak ve tarih ile sorumluluk arasındaki kopmaz bağı sembolik bir derinlikle yansıtır. Böylece şehir, sadece fiziki bir mekân değil; ahlakın kurumsallaştığı, adaletin sistemleştiği, merhametin toplumsallaştığı ve imani sorumluluğun hayatın bütün alanlarına yayıldığı bir medeniyet sahnesi hâline gelir. Medenileşme kavramının zamanla şehirli bir hayat sürmek anlamına doğru genişlemesi ise, Sezai Karakoç’un yorumunda salt sosyolojik bir yerleşiklik hâlini değil; ruhla örülen, anlamla derinleşen ve içten dışa doğru inşa edilen bütüncül bir hayat tasavvurunu temsil eder.

 Bu bütünlük ufkunda medeniyet, taşta ve yapıda değil evvela kalpte filiz verir; kurumlardan önce bilinçte şekillenir, tarihten önce iman köklerinde derinlik kazanır ve zamanla diriliş ahlakıyla yoğrularak toplumsal yapıyı içten inşa eden derin ve diriltici bir iç nizam hâlinde tecelli eder.

Sezai Karakoç’a göre medeniyet tasavvurunun önünde yalnızca dışsal değil, aynı zamanda tarihsel ve zihinsel mahiyette aşılması gereken perdeler vardır. Tanzimat’tan Meşrutiyet’e, oradan tek parti dönemine uzanan süreçte beliren ve çoğu kez şekil ile taklit düzleminde kalan Batı yönelimi, diriliş erlerinin karşılaştığı en derin kırılma hatlarından biri olarak görünür. Bu dönemlerde toplumun ruh kökleriyle kurduğu sahici bağ zayıflamış; köklü medeniyet birikiminin içten idraki yerine dışarıdan alınan biçimsel kalıplar ön plana çıkmıştır. Batılılaşma, hakikat merkezli bir medeniyet şuurunun inşası olarak değil, daha çok yüzeyde kalan bir yöneliş biçiminde tecrübe edilmiş; böylece kendi medeniyetimizin kurucu kavramları, idrak dili ve ruh atlası giderek gölgede kalmıştır. Sezai Karakoç’un nazarında bu yöneliş, bir ilerleme hamlesinden ziyade, ruh merkezli medeniyet bilincinden uzaklaşmayı beraberinde getiren derin bir kopuşu ve iç çözülme tehlikesini işaret eden tarihsel bir savrulma hâlidir.

Bu kopuşun en görünür tezahürü, geçmişle kurulan ilişkinin ya romantizme edilmiş bir nostaljiye ya da kökten reddedici bir inkâra indirgenmesidir. Oysa diriliş düşüncesi, geçmişi biçimsel olarak tekrar etmeyi değil; onun özünde saklı olan diriltici ruhu idrak ederek yeniden yorumlamayı esas alır. Zira geçmiş, hatıralar vitrini hâline gelmiş donuk bir müze değil; geleceğin anlamını besleyen canlı bir hafıza, derin bir hakikat membaıdır. Bu sebeple Sezai Karakoç’un medeniyet tasavvuru, ne geçmişe sığınan dar bir muhafazakârlığı ne de köklerinden kopmuş bir modernleşme eğilimini meşru görür. Onun işaret ettiği istikamet, romantik Batı hayranlığının büyüsünden sıyrılarak kendi medeniyetimizin asli kavramlarıyla yeniden düşünmek, yeniden anlamlandırmak ve yeniden inşa etmektir. Böylelikle medeniyet, dışarıdan ödünç alınan bir model olmaktan çıkar; içten doğan, bilinçte olgunlaşan ve ruh köklerinden beslenen sahici bir diriliş hamlesi olarak anlamını bulur.

Bu eşikte medeniyet meselesi, teorik bir kavram tartışması olmaktan çıkarak doğrudan bir diriliş meselesi hüviyeti kazanır. Zira diriliş düşüncesine göre asıl soru, medeniyetin hangi teknik araçlarla kurulacağı değil; onu inşa edecek insanın hangi ruh ikliminde, hangi bilinç derinliğinde ve hangi iman ufkuyla yaşayacağıdır. İslâm dünya görüşüne sahip insan, dini yalnızca ferdî bir inanç alanına hapseden dar bir çerçeve içinde değil; hayatın bütün katmanlarını kuşatan kurucu ve diriltici bir medeniyet ilkesi olarak idrak etmedikçe, ortaya konulan her medeniyet iddiası kaçınılmaz biçimde şekil düzeyinde kalmaya mahkûm olur. Bu bakımdan sahih bir medeniyet tasavvuru, parçalı ve daraltılmış bir ibadet anlayışından değil; varoluşu, zamanı, toplumu ve ahlâkı birlikte anlamlandıran geniş, diriltici ve bütüncül bir bilinç hamlesinden doğar.

Sezai Karakoç’un düşünce mimarisinde medeniyet fikri, diriliş ekseninde daima tazelenen, durağanlığa kapalı, canlı bir varoluş nizamı olarak belirir. Bu medeniyet, donmuş bir tarih hatırası ya da geçmişte kalmış bir ihtişam kalıntısı değildir; her çağda yeniden idrak edilmesi, yeniden özümsenmesi ve yeniden ruh köklerinden inşa edilmesi gereken derin bir diriliş hamlesidir. Ne var ki bu yenilenme, geçmişi inkâr eden keskin bir kopuşu değil; bilakis geçmişin özündeki diriltici hakikati çağın idrakiyle yeniden keşfetme ve görünür kılma çabasını ifade eder. Bu bakımdan diriliş düşüncesi, yeniliği köksüz bir değişim olarak değil, hakikatin zaman içinde yeniden tecelli edişi olarak kavrar. Böylece medeniyet, kopukluklarla değil süreklilikle beslenen; hafızadan geleceğe uzanan, kökü mazide derinleşirken ufku istikbale yönelen kesintisiz bir bilinç akışı ve diriliş yürüyüşü hâline dönüşür.

Bu bağlamda medeniyetin dirilişi, toplum ile aydın arasındaki ilişkinin sıradan bir etkileşim olmanın ötesine geçerek kurucu ve tayin edici bir mahiyet kazanmasını zorunlu kılar. Diriliş pirleri, erleri ve işçileri olarak anılan yerli aydınların dağınık bir düşünce zemini yerine şuurlu bir birlik içinde teşkilatlanmaları, halkın önüne düşmeleri ve insanın insana kulluğunu reddeden hür ve hakikat merkezli bir bilinç inşasına yönelmeleri hayati bir gereklilik olarak belirir. Zira medeniyet, yalnızca kurumların yükselişiyle değil; ruh taşıyan öncü şahsiyetlerin varlığıyla derinlik kazanır ve istikamet bulur.

Geçmişi hatırlamak fakat ona mahkûm olmamak; mazinin çizdiği istikameti inkâr etmeden geleceğe yürüyebilmek, diriliş kadrosunun en ayırt edici vasfı hâline gelir. Bu kadro, kuru bir teorik bilgiyle yetinen dar bir entelektüel zümre değil; iman derinliğiyle beslenen, tarih şuuru ile olgunlaşan ve sorumluluk bilinciyle hareket eden öncü bir bilinç topluluğu olarak tecelli eder. Böylece aydın, halktan kopuk bir zihinsel figür değil; halkın ruhunda saklı diriltici cevheri idrak eden, onu bilinç ve istikametle yoğurarak medeniyet hamlesine dönüştüren bir rehber kimliğine bürünür.

Sezai Karakoç’a göre diriliş mücadelesi bir savaştır; ne var ki bu savaş, yıkıcı araçların gürültüsüyle yürütülen zahirî bir çatışma değil, fikirle derinleşen, bilinçle olgunlaşan, sabır ve basiretle kök salan bir medeniyet mücadelesidir. Diriliş hareketinin asıl ağırlık merkezi dış cephelerde değil; zihnin inşasında, ahlakın diriltilmesinde ve ruhun ihyasında aranmalıdır. Bu sebeple diriliş kadrosunun meşruiyet ve hikmet zemininde hareket etmesi, toplumu dönüştürme çabasını hamasetten ziyade ferasetle yürütmesi zaruri bir ilke olarak belirir. Çünkü burada gaye yıkmak değil diriltmek, çatışmak değil bilinç uyandırmak, tepkisel bir refleks üretmek değil kalıcı bir anlam mimarisi kurmaktır. Bu yönüyle diriliş, aceleci bir hamle değil; sessiz fakat derinlere işleyen, yavaş fakat köklü biçimde medeniyet ufkunu inşa eden bir ruh yürüyüşü olarak tecelli eder.

Bu yaklaşım, aydın ile halk arasındaki bağı yüzeysel bir temasın ötesine taşıyarak ona derinlikli ve ruhsal bir anlam kazandırır. Halk, çoğu zaman içgüdüsel bir itiraz ve sezgisel bir direniş sergiler; ancak bu direniş bilinçle beslenmediğinde dağılır, geçici dalgalar hâlinde kalır ve kalıcı bir medeniyet idrakine dönüşemez. Halkın hissedişi güçlüdür, fakat bu güçlü hissediş her zaman düşünceyle yoğrulmuş bir medeniyet diline dönüşemeyebilir. İşte tam bu eşikte aydın, halka yukarıdan bakan değil; onun kalbini, suskunluğunu ve derin sezgisini okuyabilen bir rehber olarak belirir. Aydının asli vazifesi, halktan kopmak değil; halkın özünde saklı diriltici cevheri fark etmek, onu anlamın, bilinçli yönelişin ve hikmetli istikametin ufkuna taşımaktır. Böylece aydın ile halk arasındaki ilişki, yöneten-yönlendirilen bir mesafe olmaktan çıkar; aynı hakikatin farklı tezahürleri olarak birbirini tamamlayan bir diriliş ortaklığına dönüşür.

Bu sebeple medeniyetin yeniden inşası, yalnızca dış düzenlemelerle yahut kurumsal tasarılarla gerçekleşen bir süreç değildir; asıl imar, bilinçle yoğrulmuş bir diriliş kadrosunun ortaya çıkışıyla mümkün olur. Aydın öncülüğünden mahrum kalan bir toplumsal hareket, ne kadar güçlü bir enerji taşısa da, düşünceyle yön tayin edilmediğinde kalıcı bir diriliş ufkuna ulaşmakta zorlanır. Çünkü fikrî bir omurgadan yoksun kalan toplumsal dinamizm, süreklilik kazanamayan dağınık hamleler hâlinde sönümlenmeye mahkûmdur.

Buna karşılık kökleriyle irtibatını koparmayan, imanla beslenen ve tarih şuurunu diri tutan bir öncü kadro, halkın iç dünyasında saklı bulunan dağınık enerjiyi anlamlı bir yürüyüşe dönüştürebilir. Böylece medeniyet, yukarıdan dayatılan soğuk ve mekanik bir tasarı olmaktan çıkar; halkın ruhundan neşet eden, aydın bilinciyle derinleşen ve zamanla kendi iç ahengi içinde gelişen organik bir diriliş düzenine dönüşür. Bu düzen, zorlamayla değil idrakle, dayatmayla değil kök salan bir anlam inşasıyla varlık kazanır.

Sezai Karakoç’un medeniyet tasavvurunda Batı Rönesans’ı ile İslam medeniyetinin dirilişi arasındaki ayrım, temelde bilinç merkezli bir ufuk farkı olarak belirir. Batı’daki diriliş, daha ziyade dış dünyanın canlanışı, maddenin genişleyişi ve görünür hayatın hareketlenmesiyle anlam kazanırken; İslam medeniyetinde diriliş, her şeyden önce ruhun ihyası, imanın derinleşmesi ve manevî idrakin yeniden inşasıyla başlar.

Bu sebeple Batı medeniyeti kudreti çoğu zaman dışsal ilerleme ve görünür güç üzerinden temellendirirken, diriliş medeniyeti hikmeti, anlamı ve içsel olgunluğu esas alan bir yükseliş çizgisi izler. Burada büyüme, yalnızca dış dünyayı dönüştürmekle değil, insanın kendi iç âlemini yeniden kurabilmesiyle mümkün olur. Asıl fetih, sınırları genişletmek değil; kalbin, aklın ve ruhun derinliklerinde unutulmuş hakikati yeniden diriltebilmektir.

Bu bütüncül medeniyet tasavvurunun kalbinde, ahiret inancı ile kıyamet şuuru sessiz fakat belirleyici bir mihver olarak yer alır. Ahiret bilinci, insanın zaman idrakini dar bir dünya çizgisinden kurtarıp ebediyet ufkuna açarken; kıyamet şuuru hayatı sorumluluk, hesap ve murakabe disipliniyle derinleştirir. Böyle bir metafizik temele yaslanan medeniyet, geçici başarıların aldatıcı parıltısına kapılmak yerine kalıcı anlamın izini sürer. Nitekim bu bilinç bireyin iç dünyasında ahlakı kökleştirir, toplum hayatında ise adalet, merhamet ve dengeyi esas alan diriltici bir medeniyet nizamının mayalanmasına zemin hazırlar.

Bu çerçevede diriliş kavramı, salt tarihsel bir canlanma hâdisesi olmaktan öte, imanla beslenen derin bir metafizik yenilenme hamlesi olarak anlam kazanır. Zira medeniyetlerin yükselişi de çöküşü de önce insan ruhunun sessiz coğrafyasında başlar. Ruh anlam ufkunu yitirdiğinde değerler aşınır; değerler aşındığında toplumsal bağ çözülür; toplum çözülmeye yüz tuttuğunda ise medeniyet iddiası içten içe sarsılır. Bu bakımdan medeniyet meselesi, dış yapıları düzenlemekten önce iç âlemi ihya etmeyi zorunlu kılan bir bilinç meselesine dönüşür. Diriliş düşüncesi de tam bu noktada, görünür kurum ve şekillerden evvel görünmeyen ruhu diriltmeyi esas alan, derin ve sabırlı bir iç inşa süreci olarak tecelli eder.

Bu medeniyet tasavvurunda iman, ideolojik bir söylemin dar kalıplarına sığan bir kavram değil; kalpte kök salarak insanı içten içe dirilten derin bir bilinç hâlidir. İhlâsın kuvvet bulması, samimiyetin derinleşmesi ve hakikatle kurulan bağın tahkim edilmesi, medeniyetin en sahih ve asli zeminini teşkil eder. Zira dış kurumlar, ancak bu iç dirilişle anlam ve ruh kazanır. İmanın zayıfladığı yerde medeniyet, içi boşalmış bir kabuğa dönüşür; imanın güçlendiği yerde ise yeniden ruh, anlam ve istikamet bulur. Böylece medeniyet, önce gönülde kurulan, sonra bilinçte olgunlaşan, toplumda kurumsallaşan ve zamanın akışı içinde süreklilik kazanan diriltici bir varoluş düzeni hâline yükselir.

 Sezai Karakoç’un medeniyet tasavvuru; diriliş kadrosunun öncülüğü, fikirle yürütülen bilinç mücadelesi, Batı taklitçiliğini aşan özgün bir idrak, köklere yönelen derin bir dönüş, aydın ile halk arasında kurulan sahih bütünlük, iman derinliği, tarih sürekliliği ve ruh merkezli bir inşa anlayışı etrafında örülen bütüncül bir düşünce mimarisidir. Bu mimaride medeniyet, dış dünyayı kuşatan bir güç ve hâkimiyet düzeni değil; insanın iç âlemini dirilterek anlam kazandıran diriltici bir nizamdır. Şehirden beslenen fakat şehirle sınırlanmayan, geçmişi romantik bir nostaljiye hapsetmeden hatırlayan; taklidi reddedip öz idrake yönelen bu anlayış, halkın sezgisini, aydının bilincini ve vahyin istikametini aynı hakikat ufkunda buluşturur. Böylece medeniyet, kalpte filizlenen, bilinçte derinleşen, fikir mücadelesiyle olgunlaşan ve diriliş hamlesiyle tarih içinde yeniden ayağa kalkan, içten dışa doğru genişleyen varoluşsal bir hakikat olarak tecelli eder.