MEDENİYET TANIMI VE DİRİLİŞ DÜŞÜNCESİNDE MEDENİYET FİKRİ

 

MEDENİYETİN TANIMI

Arapça ’da “şehir” manasına gelen ve müdun kökünden türeyen Medine isminden Osmanlı Türkçesi’ne intikal eden medeniyet kelimesi, Sezai Karakoç’un düşünce ufkunda yalnızca yerleşik hayatın adı değil; ruhu, tarihi, inancı ve anlamı kuşatan bir diriliş düzeninin sembolü hâline gelir. Kök itibariyle “yönetmek” (es-siyase) ve “malik olmak” anlam katmanlarıyla ilişkilendirilen deyn (din) mastarıyla kurulan bağ, Sezai Karakoç’un medeniyet tasavvurunda daha da derinleşir; çünkü onun nazarında medeniyet, insanın dış dünyayı kurmasından önce kendi iç dünyasını ilahî ölçülerle tanzim etmesiyle başlar. Bu yönüyle medenî ve Medin’i oluş, yalnızca “şehre mensup olmak” değil; bir değerler nizamına, bir hakikat bilincine ve diriliş şuuruna aidiyet taşımaktır. Medine’de nazil olan surelerin “Medenî” olarak adlandırılması da, Sezai Karakoç’un medeniyet düşüncesinde vahiy ile şehir, tarih ile bilinç, toplum ile ahlak arasındaki kopmaz irtibatı sembolik bir derinlikle yansıtır.

Zamanla Medine kökünden türeyen temeddün mastarının “şehirli bir hayat sürmek” anlamı, Karakoç’un kavram dünyasında daha üst bir mertebeye yükselir ve salt yerleşik düzeni değil, ruhla inşa edilmiş bir hayat bütünlüğünü ifade eder. Böylece medeniyet, yalnızca mimarî yapılar, kurumlar ve toplumsal düzenle sınırlı bir sistem olmaktan çıkar; insanın kalbinde başlayan, tarih bilinciyle beslenen ve diriliş şuuru ile süreklilik kazanan bir varoluş nizamına dönüşür. Nitekim kelimenin terimleşme süreci tarihsel olarak tercüme faaliyetleriyle belirginleşmiş olsa da, Karakoç’un düşüncesinde medeniyet, tercüme edilen bir kavram değil; yeniden diriltilmesi gereken ontolojik bir hakikat olarak anlam bulur. Bu sebeple medeniyet, şehirle başlayan fakat şehirle sınırlı kalmayan; inancı, ahlakı, estetiği, hafızayı ve anlamı aynı potada eriten canlı ve bütüncül bir diriliş ikliminin adı olur.

Türk düşünce ve edebiyat dünyasında medeniyet kavramını en derin ve özgün biçimde ele alan isimlerden biri olan Sezai Karakoç, yalnızca bir şair değil; aynı zamanda kendi kavramlarını kuran, o kavramlar etrafında tutarlı ve bütünlüklü bir medeniyet fikri inşa eden mütefekkir bir zihindir. Özellikle Çıkış Yolu II’de medeniyet, tarihsel bir birikim yahut kültürel bir miras olmaktan öte, diriliş şuuruyla yeniden kurulması gereken bir varoluş düzeni olarak ele alınır. Karakoç’un metinlerinde medeniyet; ruhu, ahlakı, inancı, tarih bilincini, estetik duyarlılığı ve toplumsal sorumluluğu aynı anda kuşatan dinamik ve canlı bir anlam örgüsüdür. Bu yönüyle onun medeniyet anlayışı, statik bir geçmiş anlatısından ziyade, sürekli yenilenen ve insanın iç dünyasında kök salan bir bilinç hamlesi olarak belirir.

Karakoç’un medeniyet fikrinin merkezinde “diriliş” kavramı yer alır ve Çıkış Yolu II, bu kavramın düşünsel temellerini sistemli biçimde ortaya koyan metinlerden biridir. Ona göre diriliş, yalnızca bireysel bir uyanış değildir; aynı zamanda bir medeniyetin yeniden kendine gelme, kendi özüne dönme ve tarih sahnesinde yeniden anlam kazanma sürecidir. Bu bağlamda medeniyet, dış kurumların düzenlenmesiyle değil, insanın iç dünyasında başlayan bir bilinç yenilenmesiyle varlık kazanır. Medeniyetin çöküşü de yükselişi de önce ruh düzleminde gerçekleşir. İnsan anlamını kaybettiğinde toplum çözülür; toplum çözülünce medeniyet zayıflar; medeniyet zayıfladığında ise tarih bilinci sarsılır. Bu yüzden Karakoç, medeniyet meselesini temelde bir “iç inşa” meselesi olarak konumlandırır ve medeniyetin gerçek kurucusunun insanın kalbi olduğunu vurgular.

Çıkış Yolu II’de medeniyet fikri, doğrudan İslam toplumu kavramıyla birlikte düşünülür. Karakoç’a göre İslam toplumu, sadece sosyolojik bir topluluk değil; vahiy merkezli bir medeniyet tasavvurunun tarih içindeki taşıyıcısıdır. Bu toplum, kurduğu medeniyetle yalnızca maddi kurumlar üretmemiş; aynı zamanda anlam, ahlak, estetik ve metafizik derinlik üretmiştir. Bu nedenle İslam medeniyeti, onun düşüncesinde donmuş ve geçmişte kalmış bir yapı değil; yeniden diriltilebilir bir imkân ve diriliş potansiyelidir. Geçmiş, nostaljik bir hatıra değil; dirilişin tarihsel hafızasıdır. Hafıza ise, geleceği kuracak şuurun en temel kaynağıdır.

Karakoç’un tarih bilinci anlayışı da medeniyet fikrinin ana sütunlarından birini oluşturur. Çıkış Yolu II’de tarih, kesintili bir kopuşlar zinciri olarak değil, süreklilik arz eden bir bilinç akışı olarak okunur. Ona göre medeniyetler bir anda doğmaz ve bir anda yok olmaz; asıl kırılma, bilinç düzeyinde yaşanan kopuşlarla ortaya çıkar. Modern çağın en büyük krizlerinden biri de tam bu noktada, tarih bilincinin zayıflaması ve toplumların köklerinden uzaklaşmasıdır. Köklerinden koparılan bir toplum, kendi medeniyet iddiasını da kaybeder. Bu yüzden Karakoç, tarih ile gelecek arasında diriliş temelli bir süreklilik kurar: geçmiş, yalnızca yaşanmış zaman değil; geleceği inşa edecek şuurun besleyici kaynağıdır.

Medeniyet tasavvurunda madde–ruh dengesi, Karakoç düşüncesinin en belirgin eksenlerinden biridir. O, modern uygarlığın medeniyeti teknik ilerleme, maddi güç ve teknolojik gelişmişlikle özdeşleştirmesini eleştirir. Çünkü ona göre teknik gelişme, ruhla desteklenmediğinde medeniyet değil, yalnızca uygarlık üretir. Gerçek medeniyet ise insanın metafizik yönünü ihmal etmeyen, ahlaki derinliği koruyan ve anlam üretme kapasitesini canlı tutan bir bütünlüktür. Bu sebeple Karakoç’un medeniyet anlayışı, yalnızca ekonomik kalkınma, bilimsel ilerleme veya teknolojik gelişme üzerinden değil; insanın ontolojik bütünlüğü, ahlaki yükselişi ve ruhsal derinliği üzerinden şekillenir.

Çıkış Yolu II’de şehir ve toplum ilişkisi de medeniyet perspektifi içinde özel bir yer tutar. Şehir, Karakoç için medeniyet ruhunun somutlaşmış hâlidir. Bir medeniyetin estetiği, dili, mimarisi, ahlakı ve düşünce biçimi şehirlerde görünürlük kazanır. Şehrin ruhu zayıfladığında toplumun medeniyet bilinci de zayıflar; şehir kimliğini kaybettiğinde medeniyet hafızası da silikleşir. Bu nedenle şehir, yalnızca fizikî bir mekân değil; medeniyetin hafızasını, ruhunu ve sürekliliğini taşıyan canlı bir varlık alanıdır. Diriliş düşüncesi, aynı zamanda şehirlerin yeniden anlam kazanmasını, estetik ve ahlaki bir bilinçle yeniden inşa edilmesini de içerir.

Karakoç’un medeniyet düşüncesi, aynı zamanda güçlü bir modernite eleştirisini de bünyesinde barındırır. Çıkış Yolu II’de Batı medeniyetine yöneltilen eleştiri, toptancı bir reddiye değil; ruhsuz ilerleme anlayışına karşı yöneltilmiş derin bir sorgulamadır. Modern uygarlık, insanı merkeze aldığını iddia ederken insanın aşkın yönünü ihmal etmiş, onu yalnızca akıl ve madde düzlemine indirgemiştir. Bu indirgeme, çağın anlam krizinin temel sebeplerinden biri olarak görülür. Karakoç’a göre çözüm, taklitçi bir modernleşme değil; diriliş eksenli, özgün ve köklerine bağlı bir medeniyet bilincinin yeniden kurulmasıdır.

Sanat ve edebiyat, Karakoç’un medeniyet tasavvurunda kurucu unsurlar arasında yer alır ve bu yaklaşım Çıkış Yolu II’nin düşünsel arka planında açıkça hissedilir. Şiir, onun dünyasında yalnızca estetik bir ifade değil; medeniyet ruhunu diri tutan bir hafıza, bir çağrı ve bir diriliş manifestosudur. Şair, bu bağlamda sadece sanatçı değil; medeniyet bilincinin taşıyıcısı, hafızanın koruyucusu ve dirilişin öncüsüdür. Böylece edebiyat ile medeniyet fikri, Karakoç’un düşünce sisteminde birbirini besleyen ve tamamlayan iki ana damar hâline gelir.

Sonuç olarak Çıkış Yolu II ekseninde Sezai Karakoç’un medeniyet fikri; diriliş, İslam toplumu, tarih bilinci, anlam merkezli insan anlayışı ve ruh–madde dengesi üzerine kurulu bütüncül bir düşünce sistemidir. Bu sistemde medeniyet, romantizme edilmiş bir geçmiş özlemi değil; diriliş şuuruyla yeniden inşa edilmesi gereken canlı bir varoluş düzenidir. Sezai Karakoç’un asıl çağrısı, kaybedilmiş bir medeniyeti anmak değil; insanın ruhunda başlayan bir dirilişle tarih bilincini, ahlaki sorumluluğu, estetik duyarlılığı ve medeniyet iddiasını yeniden ayağa kaldırmaktır. Böylece medeniyet, onun düşüncesinde geçmişin hatırası olmaktan çıkar; dirilişle geleceğe yürüyen, anlamla beslenen ve insanın iç dünyasında sürekli yeniden doğan bir hakikat hâline dönüşür.